της Αλεξάνδρας Πιστοφίδου, Ιστορικός, Παλαιογράφος Πρόεδρος της Αυστριακής Επιτροπής για την Επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα
Σήμερα, οι γυναίκες που φέρνουν αλλαγή, οι γυναίκες σε θέσεις εξουσίας, σε υπουργεία, επικοινωνία και σε οργανισμούς υψηλής επιρροής συχνά κινούνται σαν να ξεκινούν από το μηδέν, αγνοώντας ότι η εξουσία χωρίς ιστορική μνήμη είναι εύθραυστη, και αναρωτιέμαι μαζί σας: πόσες από εμάς γνωρίζουμε πραγματικά από πού προέρχεται η γνώση που επικαλούμαστε;
Πόσες απλώς αναμασούμε αποφθέγματα, δόγματα και φράσεις «σοφών», χωρίς να καταλαβαίνουμε ποιοι τα διατύπωσαν και γιατί;
Η πλειονότητα από εμάς προχωράει, κρατώντας τίτλους και θέσεις, χωρίς επίγνωση ότι η επιφάνεια που κατέχουμε είναι κενή από ουσιαστική ιστορική γνώση.
Αν θέλουμε να μιλάμε λοιπόν για ουσιαστική θέση ισχύος, οφείλουμε να στραφούμε πίσω, στις σκοτεινές σελίδες της δικής μας ιστορίας, όχι για να τις εξιδανικεύσουμε, αλλά για να καταλάβουμε για τι μαχόμαστε ακόμη μέχρι σήμερα. Όχι για να θυματοποιηθούμε αλλά για να μην επαναλάβουμε την ιστορική αμνησία που επιτρέπει την υποβάθμιση να ανακυκλώνεται.
Πόσες από εμάς γνωρίζουμε τον John Elliotson; Μας είναι πασιγνώστως άγνωστος.
Εάν ο John Elliotson εμφανιζόταν σήμερα σε μια αίθουσα γεμάτη γυναίκες, σταματούσε, άφηνε το βλέμμα του να ταξιδέψει στην αίθουσα και ρωτούσε με έναν τόνο απαλά ειρωνικό: “Really, ladies, how many of you can actually claim to know who I am?” …Η απάντηση θα ήταν σχεδόν μηδενική. Γιατί ελάχιστες από εμάς γνωρίζουμε ποιος ήταν ο John Elliotson και τη συμβολή του. Γιατί ελάχιστες από εμάς γνωρίζουμε ότι για αιώνες η γυναικεία ψυχή ταυτίστηκε με την παθολογία.
Φανταστείτε τις κλινικές του 19ου αιώνα (σημαντικό για να κατανοηθεί το κοινωνικό bias της εποχής): ανδροκρατούμενα αμφιθέατρα, οι ασθενείς κυρίως γυναίκες, ξαπλωμένες ως «περιπτώσεις», και μια ιατρική ορθοδοξία που ταυτίζει τη νεύρωση με τη γυναικεία βιολογία. Οι γυναίκες δεν ήταν υποκείμενα· ήταν «φορείς συμπτωμάτων».
Ας θυμηθούμε, λοιπόν, χωρίς περιγραφική ωμότητα αλλά με ιστορική ακρίβεια, ότι για αιώνες οι γυναίκες που παρουσίαζαν συμπτώματα άγχους, μετατραυματικού στρες, κατάθλιψης ή απλώς μη συμμόρφωσης στο κοινωνικό πρότυπο, αντιμετωπίζονταν ως φορείς της περίφημης «γυναικείας υστερίας».
Και τι σήμαινε αυτό; Σήμαινε ιατρικές παρεμβάσεις αυθαίρετες και βαθιά τραυματικές:
– καυτηριασμοί ως δήθεν θεραπευτική παρέμβαση,
– εφαρμογές ηλεκτροσόκ, που δεν στόχευαν στην υγεία αλλά στην επιβολή,
– εξαγωγές δοντιών στη βάση της ψευδοθεωρίας ότι το σώμα «διορθώνεται» μέσω πειθαρχίας, και πολλές άλλες «θεραπείες» που σήμερα θα χαρακτηρίζαμε ως βασανιστικές, καταναγκαστικές και κακοποιητικές.
Δεν χρειάζεται να αναλύσουμε περαιτέρω με λεπτομέρειες· αρκεί να κατανοήσουμε την αρχή: η γυναικεία ψυχή αντιμετωπιζόταν ως πάθηση. Και η ιατρική εξουσία λειτουργούσε ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου.
Και τότε εμφανίζεται ο John Elliotson (1791–1868). Ένας χειρουργός που παρατηρεί με ακρίβεια, κλινική οξυδέρκεια και αφοβία ότι:
- Η ψυχική διαταραχή δεν είναι σωματική βλάβη, ούτε τραυματισμός των νεύρων. Είναι ψυχικό φαινόμενο.
- Η υστερία δεν είναι γυναικεία. Εμφανίζεται και σε άνδρες.
Αυτές οι δύο δηλώσεις θα έπρεπε να αποτελούν σήμερα θεμέλιο λίθο σε κάθε γυναικεία ομιλία, κάθε πάνελ για την ισότητα, κάθε συνέδριο ηγεσίας. Αλλά δεν είναι.
Ο Elliotson εξοστρακίστηκε, απαξιώθηκε, διασύρθηκε. Ήταν ο πρώτος άνθρωπος που αποδόμησε επιστημονικά το στερεότυπο της «γυναικείας υστερίας», και πέθανε χωρίς ποτέ να μάθει ότι η παρατήρησή του άλλαξε την ψυχιατρική και έσωσε μελλοντικές γενιές γυναικών από ιατρικό βασανισμό. Υπήρξε πρόδρομος της ισότητας, χωρίς να το επιδιώξει, χωρίς να υψώσει σημαία. Απλώς είπε την αλήθεια.
Αντίστοιχα άγνωστη παραμένει και η Karen Horney, παρότι η συμβολή της θα έπρεπε να αποτελεί θεμέλιο της σύγχρονης γυναικείας σκέψης. Η Karen Horney (1885–1952), Γερμανοαμερικανίδα ψυχίατρος και ψυχαναλύτρια, αμφισβήτησε την αυθεντία του Sigmund Freud και όλο το ανδροκεντρικό κατεστημένο της ψυχανάλυσης. Ο Freud μίλησε για «έλλειμμα», «φθόνο φαλλού», «ορισμό της γυναίκας μέσω της ανεπάρκειας». Η Horney, με μια διανοητική ψυχραιμία που θα έπρεπε να διδάσκεται σε όλες τις γυναίκες, αντιστρέφει όλο το πλαίσιο:
Υποστηρίζει ότι ο «φθόνος» δεν είναι μονοσήμαντος ούτε βιολογικά καθορισμένος.
Εισάγει την έννοια ότι οι άνδρες ενδέχεται να βιώνουν «φθόνο μήτρας», όχι ως κυριολεξία, αλλά ως ψυχολογικό αντιστάθμισμα της γυναικείας δημιουργικότητας και της δυνατότητας κυοφορίας.
Απορρίπτει τη φροϋδική θέση ότι η γυναικεία ταυτότητα συγκροτείται από έλλειμμα.
Και το πιο σημαντικό για εμάς: Θέτει ρητά ότι η γυναικεία πλήρωση δεν περνά υποχρεωτικά από τη μητρότητα. Η γυναίκα έχει πολλαπλές μορφές αυτοπραγμάτωσης, όλες ισότιμες.
Κι εμείς, ως σύγχρονες γυναίκες, οφείλουμε να το πούμε δυνατά: Δεν χρειαζόμαστε να γίνουμε μητέρες για να είμαστε ολοκληρωμένες. Η ηγεσία δεν είναι υποκατάστατο μήτρας, ούτε η μήτρα προϋπόθεση ηγεσίας.
Γιατί τα αγνοούμε όλα αυτά; Γιατί δεν τα διδαχθήκαμε. Γιατί συνηθίσαμε να μιλάμε για «γυναικεία ηγεσία», «γυναικεία ισότητα» χωρίς ιστορική διάσταση. Γιατί μας αρκεί η θέση, ξεχνώντας το υπόβαθρο. Γιατί ενδίδουμε σε μια επιφανειακή αφήγηση ενδυνάμωσης χωρίς πραγματικό βάθος. Και γιατί, αν το παραδεχτούμε, θα πρέπει να κάνουμε κάτι δύσκολο: να αναλάβουμε την ευθύνη της άγνοιάς μας.
Και τώρα μια δύσκολη ερώτηση: Γυναίκες, πώς διεκδικείτε ηγεσία και εξουσία όταν αγνοείτε την ιστορική καταγωγή σας; Πώς μιλάτε για ψυχική ανθεκτικότητα, μετασχηματισμό, καινοτομία, όταν αγνοείτε τους δύο ανθρώπους που πρώτοι διέλυσαν τις βιολογικές αλυσίδες που κρατούσαν το γυναικείο μυαλό χαμηλά; Πώς υπογράφετε στρατηγικές ισότητας, όταν δεν έχετε μελετήσει εκείνους που αποδόμησαν τον πυρήνα της ανισότητας; Αυτό δεν είναι κατηγορία. Είναι υπεύθυνη πρόκληση.
Μια γυναίκα σε θέση ισχύος που δεν γνωρίζει την ιστορική γενεαλογία των εννοιών που χρησιμοποιεί, λειτουργεί ημιτελώς: με λέξεις χωρίς βάθος, με θεωρία χωρίς ρίζες, με ρητορική χωρίς νόηση. Και δεν μας αξίζει να είμαστε ημιτελείς.
Ίσως ήρθε η ώρα να σταματήσουμε το “inspirational feminism” των εισαγωγικών φράσεων και να στραφούμε στη γνώση. Στην ουσιαστική ιστορία. Στα άβολα ερωτήματα. Στην ενηλικίωση της γυναικείας ηγεσίας. Γιατί δε μπορείς να ηγηθείς ενός κινήματος, αν δεν ξέρεις ποιοι ξεκίνησαν την πρώτη ρωγμή.
Κλείνω με μια ακόμη εικόνα: Κάθε ιδέα είναι σαν σπόρος. Κάποιος τον φύτεψε. Κάποιος άλλος τον πότισε. Κι άλλοι πέρασαν από δίπλα χωρίς να δουν καν ότι υπάρχει δέντρο. Εσύ, που διαβάζεις τώρα, σε ποια κατηγορία ανήκεις;
Είσαι από εκείνες που περνούν δίπλα από το δέντρο και δεν το βλέπουν;
Ή είσαι από αυτές που λένε: “Ήρθε η ώρα να μάθω ποιος φύτεψε αυτό που απολαμβάνω”;
Αν το δεύτερο, τότε οι Elliotson και Horney δεν είναι πια «άγνωστοι». Είναι οι πρόγονοί σου στη σκέψη. Και ίσως, τώρα, να τους χρωστάς τουλάχιστον… μια αναφορά.
